Gu 1734, bha Baile Grunndail ann an sealbh Morairean Caimbeul Ghleann Urchaidh (Iarlan Bhràghaid Albainn bho 1681), a bha a-riamh dealasach ann an gleidheadh phàipearan teaghlaich is oighreachd. Tha mòran dhiubh sin a-nis glèidhte ann an Tasglann Nàiseanta na h-Alba (NAS), a’ gabhail a-steach plana sònraichte de bhaile-fearainn Bhaile Grunndail a chaidh a tharraing mu 1734 nuair a thug an dàrna h-Iarla a chuid fearainn ann an Lios Mòr do Chaimbeulaich Bharra Challtainn an àite fearann air tìr-mòr.
Ged nach eil e gu tur ceart a thaobh cruinn-eòlais, tha am plana agus am fiosrachadh a tha na chois a’ toirt seachad in-sheallaidhean gun choimeas air mar a bhathar a’ dèiligeadh leis an fhearann mus tàinig àm leasachaidh àiteachais is fuadaich.
Fig 1 Baligrundle PLan
Fig 2 Baligrundle Today
Tha Figear 1 a’ taisbeanadh a’ bhaile le plana air a lùghdachadh gu sgèile agus air a chur an òrdugh gus a choimeas le Baile Grunndail an-diugh fhaicinn (Fig. 2); ach faodar lethbhreac A3 den chiad phlana (agus plana de Chill Eathain còmhla ris) a fhuaireadh tro choibhneas Eàrdsaidh is Ina MacColla, a sgrùdadh ann an tasglann Taigh-tasgaidh Lios Mòir. ’S e am prìomh nì a tha a’ ceadachadh coimeas a dhèanamh eadar an dà mhapa, an triantan de ghlasaich fhliuich a tha sa mhapa nas ùire, a tha na laighe eadar taighean 1 agus 2 Baile Grunndail.
2 agus 1 Baile Grunndail bhon Dùn Mhòr
Mar a Leigeadh am Baile a-mach air Màl
Bha am baile a bha aithnichte mar Bhaile Grunndail agus Tìr Eòin air am meas aig 6 merkland, a’ taisbeanadh gun robh am màl bliadhnail aig 6 merk no 4 notaichean sa chiad àite. A dh’aindeoin cumadh tuairmseach a’ bhaile anns a’ phlana (Fig. 1), tha coltas ann gun robh e gu mòr an aon mheud ri 1-4 Baile Grunndail mar a tha e an-diugh (265 acairean no 107 ha, faic gu h-ìosal) a thuilleadh air gluasad achadh Cullandhoir agus a’ mhuileann gu Cille Ciarain, a thachair anns an 19mh linn nuair a bha e ann an sealbh Sheumais Cheyne. Dh’fhaodadh gun robh beagan atharrachaidh ann cuideachd gu tuath far a bheil na crìochan a-nis le Tìr Lagain is Achadh Ùr. Anns a’ phlana, tha na crìochan le Achadh na Croise (AB), am muir (BC), Cille Chiarain (CD, a’ gabhail a-steach cladach Loch Chille Chiarain air a bheil Loch Clach Leac an seo) agus Creag Innis (DE).
Ann an 1707, chaidh Baile Grunndail is Tìr Eòin a leigeil a-mach air màl airson 21 bliadhna gu Alasdair Caimbeul à Clenamacrie (faisg air an Òban) airson:
18 bolla min choirce (aig 6 notaichean Albannach gach bolla);
10 bolla eòrna, 2 bholla eòrna (airson deicheamh), 1 fheòrlan agus 1
pheic eòrna (airson cìs na muilne / molltair) (eòrna 90 latha airson 10 marg Albannach am bolla);
2 sheipeinn uisge beatha (aig 5 marg gach seipeinn);
gu h-iomlan 196 notaichean agus 16 tastainn, co-ionnan ri airgead. Bha an aonta tro thac sgrìobhte ag iarraidh air Alasdair Caimbeul na dleastanasan fiùdalach traidiseanta uile a choileanadh, a’ gabhail a-steach “aoigheachd, sealg, faire, geàrdadh agus rinndeal mar a bhios an còrr de fhir-tac an Iarla a’ dèanamh”. Bha Alasdair, am fear-tac, a’ pàigheadh a’ mhàil uile do Bhràghaid Albainn an dèidh an tional bho an fho-luchd-gabhail aige a bhiodh ag àiteach a’ bhaile-fearainn le chèile.
Anns na 1740an, bha Baile Grunndail air a dhol a shealbh Chailein Chaimbeul à Gleann Iubhair a dh’fhuiling ann am murt na h-Apainn ann an 1752, air a leantainn le a bhràthair Donnchadh. Ro 1777, bha Donnchadh air fiachan na meòir bu shine den teaghlach aige a phàigheadh, a’ faotainn an dà chuid fearann agus tiotal Bharra Challtainn (ann an da-rìribh, Caimbeulach Bharra Challtainn is Ghlinn Iubhair). Fon t-sealbh acasan, cha robh fear-tac a’ tighinn sa mheadhan agus bha aonta labhairteach leis gach neach-gabhail airson a chuid fhèin den bhaile. Tha fios againn air an seo oir, air 15 Màrt 1766, dh’aontaich Gilleasbaig Mac an t-Saoir “aig an robh an siathamh pàirt de Bhaile Grunndail” còmhla ri feadhainn eile, “sinn fhìn, ar mnathan, clann, sailean, bathar is uidheam imrich aig agus ron ath Dòmhnach Caingheis fo pheanas dheich notaichean Sasannach”. B’ e cur à seilbh fa leth a bha seo seach fuadach coitcheann. Dh’fhaodadh gum b’ e aon den luchd-gabhail mun àm sin a chaill a’ bhròg leathair a lorg Dòmhnall MacIlleDhuibh, sin air fhìreanachadh le Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba mar a bhith bhon 18mh linn, agus a-nis ann an Taigh-tasgaidh Earra-Ghàidheal.
Taigh-fearainn Bhaile Grunndail
Is iongantach gum bi fios againn gu bràth mar a bha fearann a’ bhaile, a bha na fheannagan aig an àm, air a roinn gu cothromach ann an sia cuibhreannan agus gu dè an ìre gun robh an roinneadh na cho-dhùnadh coitcheann no an robh e air a sparradh orra leis an t-sealbhadair tro oifigear fearainn. Dh’fhaodadh gun robh an roinn maireannach no air ath-sgrùdadh gach bliadhna. ’S e an nì a tha plana na h-oighreachd a’ nochdadh gun robh an luchd-gabhail a’ fuireach còmhla: “tha an litir ‘h’ a’ sealltainn far a bheil na taighean ’s na saibhlean uile ri taobh a chèile”. Tha dìth fianais air togalaichean an àite sam bith eile ag innse gun robh an tuineachadh air làrach an taigh-fearainn ’s an tuathanais a th’ ann an-dràsta aig 2 Baile Grunndail. Dh’fhaodadh gun robh gabhail thairis air an làraich seo leantainneach a thaobh ’s gu bheil an Dùn Mòr a tha a’ coimhead thairis air an tuathanas bho Linn an Iarainn, no fiù nas fhaide oir dh’fhaodadh an structar cruinn dìreach tuath air an taigh a bhith na chàrn bho Linn an Umha agus tha càrn eile deas air an Dùn. Tha dùn eile, Sean Dùn, na laighe air a’ chladach aig 1 Baile Grunndail. Tha an dàrna pàirt de dh’ainm a’ bhaile (Lochlannais airson gleann gorm) a’ sealltainn gun robh tuathanas bho Linn nan Lochlannaich aig Baile Grunndail. Bha comas aig an luchd-gabhail air mòine a bhuain agus uisge a tharraing faisg air làimh. Dh’fhaodadh gun toir ainm an achaidh Seann Bhaile (Sheanvall) tuairmse dhuinn air làrach Tìr Eòin.
Tobhta an Taighe air fearann na muilne
Bha muilnean glè thric nan adhbhar trioblaid air choreigin gu h-àraid on bhathar an amharas gum biodh muillearan a’ dèanamh foill air an luchd-ceannach. Aig an àm a bha Alasdair Caimbeul à Gleann Mhachraidh na fhear-tac agus a’ dèanamh prothaid às a’ mhuilinn, bha aimhreit mhòr ann le sealbhadairean fearainn mu thimcheall an loch a thaobh na còir aige a bhith a’ tarraing uisge. Aig a’ cheann thall, anns an Dùbhlachd 1728, bha aig a’ Chaimbeulach agus am muillear (Iain MacIlleChonail) ri ath-thagradh a dhèanamh ri Barra Challtainn airson dìon an aghaidh Alasdair Caimbeul nan Àird, Dòmhnall Caimbeul nan Àird, Ùistean Stiùbhart à Cloch Liath agus 22 neach eile à Lios Mòr (a’ gabhail a-steach ministear na paraiste, Eàrdsaidh Caimbeul, a bha na fhear-tac air Cloch Liath) a bha a’ dèanamh cron air a’ mhuilinn agus air a làd uisge.
Mòine is Gàrraidhean cloiche aig 2 Baile Grunndail
Mar a Bha am Fearann air Àiteach
Anns an 18mh linn air Lios Mòr, bha gach mìr de thalamh àitich air a chur le gràn (eòrna agus coirce) le buntàta mar phrìomh bhàrr a’ tighinn a-steach suas ri deireadh na linne. Tha am plana a’ taisbeanadh fearann a’ bhaile air a roinn ann an achaidhean le gàrraidhean cloiche; tha làraich seann mhòine is gàrraidhean cloiche rim faicinn air feadh a’ bhaile-fearainn. A’ coimhead thairis air an fhearann an-diugh, tha e soilleir gun robh achaidhean a-staigh a’ gabhail a-steach talamh a bha air a ghlanadh agus air a dhèanamh còmhnard ’s air a bhuain gach bliadhna, agus gun robh na h-achaidhean a-muigh creagach le pìosan beaga talmhainn a bhiodh air an àiteach (le duilgheadas mòr, leis an spaid) airson beagan bhliadhnaichean às dèidh a chèile. Anns an 19mh linn ann an Earra-Ghàidheal, bha cuairtean 3-bliadhna ann airson nan achaidhean a-staigh sam biodh coirce, eòrna agus buntàta. San altha an-diugh, tha cuid den fhearann a-staigh ga bhuain airson saidhleids ach tha na h-achaidhean a-muigh air a dhol air ais gu ionaltradh garbh.
Tha cuid de dh’ainmean nan achaidhean gan innse fhèin: Achnaslock (Achadh na Sloc); Glackmore (Glac Mòr) ach tha Neorlin agus Cullandhoir nas doirbhe. Tha Dòmhnall MacIlleDhuibh den bheachd gum faodadh an t-ainm Tirewin a bhith mar Tìr Uaine.
Eileanan Chille Chiarain far an robh na h-eich gan samhrachadh agus ròin gan sealg
Bha am Baile geamhraidh na achadh a-staigh a ghabhadh àiteach, a’ cuairteachadh nan taighean is bàthchannan an luchd-gabhail, mar a th’ anns a’ phlana ùr de Chill Eathain. Ann an eaconamaidh àiteachais a bha a’ cuimseachadh air toradh gràin, cha bhiodh ach am beagan cruidh ann am Baile Grunndail, ’s dòcha 25 beathach airson nan sia teaghlaichean. On nach eil am plana a’ toirt tarraing air àirighean agus nach robh ach eich air an samhrachadh air na h-eileanan, bhiodh an crodh gan ionaltradh air na raointean nach gabhadh àiteach, iad comarraichte ‘p’ air a’ phlana a’ gabhail a-steach nan leòidean casa ris a’ chladach. Bhiodh buachaillean is banachagan an urra ris a’ chrodh gus an cumail a-mach às na barran; ann an cunntas-sluaigh 1841, bha triùir bhalach aois 10, 12 is 14 air an comharrachadh mar bhuachaillean a’ frithealadh air ceithir teaghlaichean tuathanachais. Sa gheamhradh, bha an crodh air an toirt air ais don bhaile-geamhraidh far am bioidh an cuid ionaltraidh air asbhuain an talamh-àitich air a chuideachadh le “arbhar math” air a bhuain san fhaiche eadar achaidhean Neorlin is Achadh na Sloc. Bha am fearann ìosal còmhnard seo torrach, a’ faotainn uisge làn aoil bho mu thimcheall air ach ro fhliuch airson àiteach. Bhiodh coirce às a’ chruaich choirce ga thoirt dhaibh cuideachd an dèidh don ghràn a bhith air a bhualadh dheth beag air bheag.
Bha an sealbhadair, Donnchadh Caimbeul Ghlinn Iubhair, gu h-àraid gnìomhach ann an adhartachadh gnìomhachas an anairt air Lios Mòr, a’ brosnachadh dèanamh lìon agus a chruth-atharrachadh gu anart air an eilean. B’ e Baile Grunndail an t-àite a bu chudromaiche airson a’ bhàrr ùr seo, a’ toradh 100 a-mach à 186 clach de lìon a bhathar a’ toirt do bhailtean an eilein airson a shnìomh ann an 1761. Ann an 1762, b’ e Katherine, nighean Dhòmhnaill Mhic an t-Saoir agus Anna, nighean Dhòmhnaill MhicIlleDhuibh, le chèile de luchd-gabhail Bhaile Grunndail, dithis dhen chiad sgoilearan san sgoil shnìomh a chuir Gleann Iubhair air bhonn ann an Cill Eathain. Ach, cha do mhair iomairt an anairt fada agus stad an lìon gu bhith na phrìomh thùs teachd-a-steach.
An Naoidheamh Linn Deug
Tha màl Oighreachdan Bharra Challtainn air Lios Mòr a’ toirt seachad mion-fhiosrachadh air luchd-gabhail Bhaile Grunndail tràth san 19mh linn:
Àireamh Lot Neach-gabhail Màl 1815-24 Màl 1824-30
1 Donald MacColl £45 £51 8 6
Milner
2 Iain MacFhithich £52 10 0 £60
3 Dùbhghlas MacColla £52 10 0 £60
4 Eàrdsaidh MacColla £105 £120
5. Seumas MacIlleMhìcheil £37 £42 5 6
6. Dùbhghlas MacIlleMhìcheil £37 £42 5 6
7. Donnchadh MacIlleDhuibh £42 £48
Ged a bha eaconamaidh an àiteachais air crìonadh às dèidh Cogadh Napoleon agus cuid den luchd-gabhail ann am fiachan, chuir Barra Challtainn na màil an-àird sa bhaile mu 15% ann an 1824. B’ e Dùbhghlas is Seumas MacIlleMhìcheil bràithrean do dh’Ùistean MacIlleMhìcheil (athair Alasdair, an sgeulaiche ainmeil), coitear ann am Baile Grunndail gus an do ghluais e gu gabhaltas ann am Port Charrainn mu 1823.
Tha fios againn bho dhà athchuinge chun an uachdarain nach robh a’ bheatha ro shocair ann am Baile Grunndail. Bha ola ròin na bathar cudromach air an eilean airson solas mar eisimpleir, agus brògan uisge-dhìonach agus b’ àbhaist gun robh na h-uimhir de dh’ola ròin mar phàirt den mhàl airson a’ bhaile (a-nis air atharrachadh gu a leithid eile ann an airgead). Ro 1816, b’ e Eàrdsaidh MacColla agus Dùbhghlas MacColla na h-aon luchd-gabhail a bha a’ cumail suas lìn airson glacadh ròin am measg eileanan Chille Chiarain. Air 28 Lùnastal 1816, sgrìobh iad gu Barra Challtainn a’ mìneachadh gun robh iad air na lìn a chur sìos Dihaoine roimhe sin eadar Eilean na Cloiche, Pladda agus Eilean na Creige, ach tràth sa mhadainn “lorg iad na lìn bun-os-cionn, air an reubadh ’s ann am pìosan, an dèidh do na bh’ annta a bhith air a sgrios, gun dad air fhàgail ach sruthan fala a bha a’ tighinn às na beathaichean a bha glacte annta”. Bha amharas aca mu an nàbaidh, Iain Bàn MacFhithich, air a luaidh mar neach-buairidh sa bhaile, agus gun teagamh sam bith lorg iad fuil anns a’ bhàta aige. Nuair a sheas iad aig MacFhithich airson na mèirle, mu dheireadh thall, “thug e an nì a bha air falach nan làthair agus bhagair a orra a thoirt air falbh leotha”.
Chaidh an athchuinge air adhart a’ mìneachadh gun robh MacFhithich (“an robair no am mèirleach cunnartach”) a’ fuireach rag-mhuinealach ag ràdh gun robh ùghdarras aige bhon uachdaran a leithid a dhèanamh. Cha robh an seo ach an trioblaid mu dheireadh eatarra oir tha an athchuinge a’ dèanamh iomradh air aimhreit eile a bha fhathast a’ dol air adhart far an robh MacFhithich a’ diùltadh damaistean a phàigheadh ged a bha Barra Challtainn air òrdachadh dha sin a dhèanamh. Bha aig na Collaich ri “cùis a thoirt don chùirt a tha an-dràsta air beulaibh Morair a’ Chomhairle ’s an t-Seisein”.
Tha an litir a’ crìochnachadh:
Bho na tha air a ràdh agus mòran a bharrachd a dh’fhaodadh a bhith air a ràdh mu Iain Bàn MacFhithich, tha adhbhar aig na Tagraichean a bhith a’ creidsinn gu bheil iad ann an cunnart tuilleadh de an cuid seilbh a chall mura dèanar cobhair orra an seo …. tha an tagradh seo riatanach airson sìth is cleachdadh air ceartas poblach a ghleidheadh.
Nam b’ urrainn dhuibh Urramaich beachdachadh air na tùs-bheachdan seo, a lorg fo fhiachaibh do na Tagraichean le sùim freagarrach airson an damaist a tha e ag adhbhrachadh dhaibh ….. a lorg fo fhiachaibh anns an trioblaid agus cosgaisean an tagraidh seo agus na modhan às dèidh sin.
Ann an 1817, bha trioblaid cuideachd sa Mhuileann:
Tha athchuinge bho Dhòmhnall MacColla, Muillear à Baile Grunndail, ag ràdh … gu bheil an luchd-gabhail a’ diùltadh an airgid airson eòrna a phàigheadh a dh’òrdaich sibh dhaibh don Tagraiche a rèir aon peic de gach bolla a reiceadh iad – agus tha iad a’ seasamh gu daingeann an aghaidh na dh’òrdaich an t-Urramach. Cha do dh’iarr an Tagraiche an uair sin ach na bha aca ri phàigheadh roimhe agus dhiùlt iad sin cuideachd. Mar sin, tha an Tagraiche an dòchas gun toir an t-Urramach air an luchd-gabhail seo a thighinn gu rèite leis an Tagraiche mar as còir dhaibh.
Tha sinn a’ faighinn beachd air choreigin air an t-suidheachadh beatha a bh’ aig an luchd-gabhail aig an àm seo bho bhile air 14 Ògmhios 1816, mu “taigh agus bàthach air a togail le Iain MacFhithich à Baile Grunndail” le Ùistean MacIlleMhìcheil à Achuaran, Cailean MacIlleDhuibh agus Eàrdsaidh McColla.
Luachaich sin an taigh-còmhnaidh le dà ghèimhil, aon similear, trì paidhrichean tharsannan, agus cabair uile à fiodh daraich, 36 troighean de dh’fhaid, 14 troighean de leud agus 8 troighean a dh’àirde sa bhalla air a luach aig £12.15.0.
Air a luachadh leis an neach-ceannach le dà ghèimhil, dà phaidhir tharsannan agus am fiodh uile – £8
Tha sinne, an luchd-luachaidh gu h-àrd, air dà chupall fhaicinn air an ceangal airson an t-sabhail agus pantrees agus cabair uile de fhiodh daraich.
Ro na 1840an, bha cuid de na h-uachdarain ann an Earra-Ghàidheal ann an trioblaid a thaobh ionmhais agus ghabh Seumas Auchinleck Cheyne an cothrom ear-dheas Lios Mòir fhaotainn gu h-iomlan: Achadh an Àird, Fiart agus Creag Innis bho Chaimbeulach Chombaidh ro 1842; Cille Chiarain, Baile Grunndail, Achadh na Croise, Cill Eathain, Tìr Lagain agus Port Charrainn bho Chaimbeulach Bharra Challtainn ro 1845. Thòisich e air poileasaidh ag atharrachadh na mòr-chuid de na bailtean bho àiteachas gu ionaltradh farsaing air stoc.
Ged a bha ullachadh air na feannagan airson sìol a chur ga dhèanamh a’ cleachdadh eich, bha mòran obrach ri dhèanamh le làimh gu h-àraid aig àm buain. Bha feum aig baile àbhaisteach air tòrr math de shaothair ach a thaobh an uachdarain, bhathar gan dèanamh dìomhain nuair a chaidh am fearann atharrachadh gu mòinteach chaorach. Ann an 1841, bha ceathrar chinn teaghlaichean ann am Baile Grunndail air an ainmeachadh mar thuathanaich, aon mar mhuillear agus bha 41 neach gu lèir air an clàradh bho naoi fhàrdaichean sa bhaile. Ro 1851, bha am muillear fhathast a’ fuireach ann ach bha a h-uile gin de na tuathanaich air falbh agus aon bhuachaille a-mhàin air a chur nan àite. B’ e 30 de dh’àireamh-sluaigh a bh’ ann an seachd fàrdaichean, sa mhòr-chuid le fir a bha aithnichte mar dhubh-chosnaichean. Den luchd-gabhail ann an 1841, bha Dòmhnall MacColla am muillear air gluasad gus 25 acair àiteach ann an Achuran; bha Eàrdsaidh macColla air bàsachadh; bha Ailean MacIlleDhuibh na dhubh-chosnaiche gun fhearann ann am baile Chille Chiarain faisg air làimh; agus tha coltas ann gun robh Dùghall MacColla air an eilean fhàgail. Chan eil gin de bhràithrean Ùistean a’ nochdadh ann an cuntas-sluaigh Lios Mòir ann an 1851 ach bha Dùghall air a chlàradh mar bhochdan ann an Achadh na Croise deich bliadhna às dèidh sin, agus bhàsaich Seumas ann an Glaschu ann an 1871. Ann an 1861, b’ e 2 an àireamh-sluaigh iomlan a bh’ ann : Ùistean MacPhàil aois 47, buachaille, agus bantrach a bhràthar.
Tha tuilleadh rannsachaidh a dhìth air gnìomhachdan an teaghlaich Cheyne air Lios Mòr suas gu 1874, nuair a chaidh am fearann aca uile air Lios Mòr a reic ri Diùc Earra-Ghàidheal. Tha an aon fhianais a tha clàraichte gu ruige seo a’ tighinn bhon chunntas-sluaigh agus Aithisg Napier ann an 1883, dà fhichead bliadhna an dèidh nam prìomh fhuadaichean. Tha coltas ann gun do thachair roinn Bhaile Grunndail ann an còig aonadan (faic gu h-ìosal) agus an ath-roinneadh le gàrraidhean cloiche airson ionaltradh, anns na 1840an is 1850an, ’s dòcha le obair phàighte nan dubh-chosnaichean sa bhaile ro 1861. Tha litrichean oifigeil bho àiteachan eile ann an Lios Mòr a’ sealltainn gum b’ e luchd-gabhail an eilein seach luchd-togail ghàrraidhean a thugadh a-steach, a bha cunntachail airson togail ghàrraidhean air an eilean.
Fo shealbh Dhiùc Earra-Ghàidheal, dh’fhuirich an eaconamaidh àiteachais mar a bha e le bailtean Bhaile Grunndail, Creag Innis agus Cille Chiarain ag obrachadh mar thuathanasan fa leth, no còmhla, air an stiùireadh le fir air an toirt a-steach sa mhòr-chuid bho Iar-Dheas na h-Alba. Bho mu 1867 gu na 1880an, bha àite cudromach aig Daibhidh MacPheadrais agus a mhic, tuathanach stèidhichte ann an Siorrachd Dhùn Phris nach robh a’ fuireach air Lios Mòr, ann an stiùireadh oighreachdan Cheyne agus an uair sin oighreachdan Earra-Ghàidheal. Tha cunntais-sluaigh a’ taisbeanadh gun robh Baile Grunndail agus Creag Innis ann an 1871 air an àiteach còmhla le Iain Mac an t-Saoir, air iomradh mar thuathanach de 400 acair, 5 dhiubh mar thalamh àitich agus bha Uilleam Shankland à Dùn Phris na mhanaidsear ann an Cille Chiarain. Ann an 1881, tha coltas ann gun robh Uilleam Duff à Cill Chuithbeirt na mhanaidsear air oighreachd Earra-Ghàidheal uile air an eilean (1800 acair, 30 talamh àitich) ach ro 1891, bha trì tuathanaich air an ainmeachadh: Uilleam Duff (Baile Grunndail), Seumas MacPhàrlain à Diùra (Creag Innis) agus Uilleam Shankland (Cille Chiarain). Tha an cunntas-sluaigh mu dheireadh (1901) a’ nochdadh Iain Shankland na thuathanach ann an Creag Innis, Seòras Irvine à Dùn Phris a’ stiùireadh Baile Grunndail agus Uilleam Shankland fhathast ann an Cille Chiarain; ach tha pàipearan oighreachd Earra-Ghàidheal a’ sealltainn gun robh an dà chuid Baile Grunndail agus Creag Innis aig Iain Shankland as òige (mac Uilleam) ann an 1913.
Muinntir a’ Bhaile
Fo shealbh Ghleann Urchaidh/Bhràghaid Albainn, bhathar a’ dùileachadh don luchd-gabhail cùirt barain Lios Mòr a fhrithealadh a bhiodhte a’ cumail gach bliadhna ann an Driseag faisg air Caisteal Caol a’ Chùirn air Loch Obha, gu h-àbhaisteach ann am mìosan an t-samhraidh eadar An t-Ògmhios agus An Lùnastal. B’ e gnothachas na cùirte a bha air a chumail ann an Gàidhlig is Beurla, sa mhòr-chuid stiùireadh an fhearainn a riaghladh ged a bhiodh e uaireannan a’ dèiligeadh le cùisean sìobhalta, agus bhathar a’ gabhail leisgeul an luchd-gabhail bho bhith a’ mionnan am bòidean ma bha iad “nan laighe tinn ann an Lios Mòr”. Chan eil rian nach robh meas sam bith air an turas bliadhnail seo gu cùirt a bha air a ruith ann an cànan coimheach. Às dèidh sin fo Bharra Challtainn, bha a’ chùirt air a cumail nas fhaisge air an dachaigh ann am Ferlochan ann am Barra Challtainn.
Tha clàran de chùirt Lios Mòir air maireachdainn ann an suidheachadh reusanta airson nam bliadhnaichean 1615-1620, 1624, 1628-30, 1634-5, 1638, 1641-3 ann am pàipearan Bhràghaid Albainn agus tha àireamh de mhàil ann airson deireadh an 17mh linn. Tha na sgrìobhainnean sin ann an làmh-sgrìobhaidh an “Rùnaire” duilich an leughadh agus tha an Taigh-tasgaidh gu làithreach a’ cur air dòigh gum bi iad air am fuasgladh le eòlaiche sgrìobhaidh. Ceadaichidh seo dhuinn ainmean an luchd-gabhail san t-seachdamh linn deug fhaighinn a-mach, mar a bhiodh iad a’ pàigheadh a’ mhàil agus cuid de na
h-eucoirean a chuir iad an gnìomh. Bha na cùirtean mu dheireadh a chumadh ann an Taigh Lochain air Lios Mòr sa Ghearran 1749 às leth Cailean Caimbeul Ghlinn Iubhair, a’ cuimseachadh air daingneachadh cò an luchd-gabhail “a bhuain, a rùisg no a tharraing suas leis na freumhan” craobhan uinnseinn, daraich is feàrna air fearann Ghlinn Iubhair.
San 17mh linn agus às a dhèidh, bha an sloinneadh Mac an t-Saoir faicsinneach am measg luchd-gabhail agus muillearan agus bha Dòmhnall Mac an t-Saoir na oifigear fearainn don bhaile ann an tràth-bhliadhnaichean na naoidheamh linn deug. Mar a tha sinn air fhaicinn le màil Bharra Challtainn suas gu 1830, b’ e MacColla, MacIlleMhìcheil, MacFhithich agus MacIlleDhuibh a bha cumanta am measg an luchd-gabhail agus ann an cunntas-sluaigh 1841 b’ e MacColla an sloinneadh a bu bhitheanta. Bho Chinneadh MhicIlle Mhìcheil ann am Baile Grunndail thàinig dithis fhear a thigeadh gu bhith iomraiteach ann an saoghal nan ealan: Alasdair MacIlleMhìcheil an sgeulaiche agus Eàrdsaidh Knox, dealbhaiche bathar-airgid stèidhichte aig Liberty (ogha do Dhùghall MacIlleMhìcheil). B’ e Calum MacColla, mac Eàrdsaidh MacColla nach maireann agus neach-gabhail ann am Baile Grunndail, an caractar a bha aig teis-meadhain “càs breith air èiginn” ann an 1843, nuair a chuireadh bacadh fòirneartach air oifigearan lagha dà thuras bho thoirt an grèim.
Ath-thuineachadh Bhaile Grunndail
Dh’aithris Seòras Caimbeul, an 8mh Diùc Earra-Ghàidheal do Choimisean Napier ann an 1883 “chan eil bacadh sam bith orm a ràdh gur h-e mo chuid seilbh ann an Lios Mòr aon de na beagan chùisean as aithne dhomh far a bheil daingneachadh air a thoirt ro fhada. Ach chan e mo choire-sa a tha sin. Cheannaich mi an t-seilbh dìreach o chionn beagan bhliadhnaichean agus fhuair mi cha mhòr e uile fo ghabhail air màl le tuathanach chaorach, aig an robh a thaigh-còmhnaidh àbhaisteach agus a thuathanasan as motha san Dùthaich Ìosal.” Ach, bha còrr agus 30 bliadhna ri dhol seachad mus deach am fearann a bha air fhalamhachadh ann an Lios Mòr agus a bha a-nis le a mhac, Iain Caimbeul an 9mh Diùc, air ath-thuineachadh.
A’ leantainn aithisg a’ Choimisein Napier agus achdachadh Achd nan Croitearan ann an 1886, bha cuideam mòr air feadh na Gàidhealtachd ’s nan Eilean airson croitean ùra a stèidheachadh. Chaidh Bòrd Sgìrean Dùmhail a stèidheachadh airson an adhbhair seo ann an 1897 agus bho 1906, b’ e ath-leasachadh fearainn aon de dhleastanasan Bòrd Àiteachais na h-Alba. Cha robh Lios Mòr air a ghabhail a-steach do na Sgìrean Dùmhail, ach cha do chuir sin stad air athchuinge nach robh soirbheachail a chur air bhog ann an 1907 airson Frackersaig a bhriseadh suas na lotaichean.
A-mach às an t-suidheachadh phoilitigeach seo thàinig am moladh leis a’ Bhòrd ann an 1913, gus Baile Grunndail a roinn ann an ceithir croitean agus Creag Innis ann an naoi croitean ùra airson an gabhail thairis le teaghlaichean às an àite. Tha clàran Cùirt an Fhearainn a tha air an gleidheadh ann an tasglann Inbhir Aora, a’ taisbeanadh gun robh am Bòrd ron t-Samhain 1913, air ceithir tagraichean a thaghadh à Lios Mòr a bha freagarrach airson croitean Bhaile Grunndail:
Baile Grunndail 1 (90 acair, 1 ròd, 8 pèirsean) màl bliadhnail £40.12.0
Baile Grunndail 2 (82 acair, 3 ròidean, 11 pèirsean) £40
Baile Grunndail 3 (54 acair, 1 pèirse) £26
Baile Grunndail 4 (39 acair, 1 ròd, 17 pèirsean) £19
1. Dùghall MacGriogair, 35, singilte, le £300 airgead calpa. Clachair, a’ fuireach ann an Cill Andraist le eòlas air tuathanachas thar mòran bhliadhnaichean.
2. Dùghall Caimbeul, 35, singilte, le £250 airgead calpa. Treabhaiche a’ fuireach ann an Cill Eathain, an sàs ann an obair tuathanachais fad a bheatha.
3. Alasdair MacGriogair, 36, singilte, le £200 airgead calpa. Treabhaiche a’ fuireach sa Bhaile Ùr, le eòlas thar grunn bhliadhnaichean air tuathanachas. Ploughman,
4. Iain MacIlleDhuibh, 55, pòsta le 1 mhac (7) agus 4 nigheanan (16, 14, 12, 10), le £40 airgead calpa, 1 bhò agus crodh òg. Buachaille, a’ fuireach ann an Cille Chiarain agus an-còmhnaidh an sàs ann an obair àiteachais.
Ach, tha an leabhar màil a’ sealltainn gum b’ e an luchd-gabhail bho Latha Fhèill Mhàrtainn 1914:
Baile Grunndail 1 Dùghall Caimbeul;
Baile Grunndail 2 Dòmhnall McColla (agus an uair sin Alasdair MacGriogair);
Baile Grunndail 3 Cailean MacIlleDhuibh;
Baile Grunndail 4 Iain MacIlleDhuibh;
gach aon a’ pàigheadh na màil mar a chaidh aontachadh le Cùirt an Fhearainn ann an 1913. Bha Cailean MacIlleDhuibh (64) na threabhaiche ann an Achuran ann an 1901, le 3 mic agus 4 nigheanan. Cha do thuinich Dòmhnall McColla à Baile nan Gobhann ann am Baile Grunndail, ’s e a’ gluasad air adhart gu Garbh Mhonaidh ann am Muile.
Tha mapa an t-Suirbhidh Òrdanais ann an 1871 a’ sealltainn taigh-còmhnaidh agus bàthchannan air 2 Baile Grunndail a-mhàin, gun togalaichean sam bith eile air Baile Grunndail 1,3 no 4, ach ro 1913 bha togalaichean air Baile Grunndail 1. Tha sgrìobhainnean an taigh-tuathanais air Baile Grunndail 3 a’ sealltainn gun deach a thòiseachadh ann an 1914 gus feumalachdan an neach-gabhail a’ tighinn a-steach a choileanadh.
Tha tuilleadh rannsachaidh a dhìth gus daingneachadh na chaidh a sholarachadh do luchd-gabhail 1 agus 4 nuair a thàinig iad a-steach, agus mar a bha an togalach ùr air a chumail suas a thaobh airgid.
Tha am faidhle ann an tasglann Inbhir Aora a’ clàradh grunn bhliadhnaichean de strì leis an Diùc ùr (Niall Caimbeul, an 10mhDiùc bho 1914-1949) agus àidseantan gus airgead-dìolaidh fhaotainn bho Chùirt an Fhearainn airson nan so-mhaoinean a chaidh a ghluasad gu an luchd-gabhail aige. Chithear mar a shoirbhich leis an luchd-gabhail an dèidh an ath-thuineachaidh le bhith a’ sgrùdadh sealbhachadh ùr luachmhor le tasglann Taigh-tasgaidh Lios Mòir: Pàipearan co-cheangailte ri stiùireadh chroitean Bhaile Grunndail agus Cill Eathain (fàirdealan is cuidhteasan àiteachais, pàipearan coitcheann, catalogan de fhèilltean-reic stuic is eile) a’ spangachadh cha mhòr am 20mhlinn uile. Air a thoirt leis an teaghlach Caimbeul a bha roimhe aig 1 Baile Grunndail.
’S e obair gu mòr a’ dol air adhart a th’ anns an làraich-lìn seo, a’ tarraing fiosrachaidh bho Dhòmhnall MacIlleDhuibh, Norma agus Gilleasbaig MacIlleDhuibh, Beth Chaimbeul, Fiona Lees, Eàrdsaidh MacColla, Ian & Memory MacDhòmhnaill. Tha sinn an dòchas mòran de na beàrnan san fhiosrachahd a lìonadh a-steach agus na deilbh a dhèanamh nas fheàrr thar nam mìosan a tha romhainn. Feuch gun cuir sibh ceistean, beachdan, tuilleadh fiosrachaidh no ceartachaidhean sam bith gu Bob Hay aig dot.bob@btopenworld.com
Notaichean
1 NAS (RHP12324/1)
2 Cunntas Staitisgeach Ùr na h-Alba, Lios Mòr agus An Apainn 1841
3 NAS Fianaisean Bhràghaid Albainn GD112/9/1/2 Màil Latharna, Lios Mòr & Meudarloch, 1675
4 NAS Fianaisean Bhràghaid Albainn GD112/10/7 Clàr Thac 1628-1717
5 NAS Fianaisean Caimbeul Bharra Challtainn GD 170/917/1 1743
6 NAS Fianaisean Caimbeul Bharra Challtainn GD170/431/10/0001
7 NAS GD 112/2/106/53
8 NAS GD 112/2/106/52/00001
9 Cunntas Staitistigeach Ùr Paraistean Earra-Ghàidheal (1834-45)
10 NAS GD170/395 item 4 (lethbhreac san taigh-tasgaidh)
11 NAS GD 170 395
12 Màil 1800-1840 Lios Mòr NAS GD170/569/2
13 Màl 1800-1832 Lios Mòr NAS GD170/568/17
14 Lios Mòr ann an Òige MhicIlleMhìcheil: pàipear 1830 agus 18402 gu Co-labhairt Alasdair MhicIlleMhìcheil ann an Oilthigh Dhùn Èideann, An t-Ògmhios 2011 (sa phàipear)
15 Athchuingean NAS GD170/564
16 Màil 1800-1840 Lios Mòr NAS GD170/569/2
17 Sgrìobhainnean na h-Alba GR 2127/90
18 Sgrìobhainnean na h-Alba GR2296/141
19 Cunntas-sluaigh Lios Mòir 1841
20 Cunntas-sluaigh Lios Mòir 1851
21 Lios Mòr ann an Òige MhicIlleMhìcheil
22 Cunntas-sluaigh Lios Mòir 1861
23 Fianais air a thogail le coimiseanairean Ceasnachaidh na Banrighinn do shuidheachadh Croitearan is Coitearan na Gàidhealtachd ’s nan Eilean ann an Alba. Leabhar III. Air a thoirt don Phàrlamaid, 1884
24 Lèirmheas air Cultar na h-Alba, leabhar 22, 99-119, 2010
25 Air Àiteachas Sgìre Earra-Ghàidheal. Gnìomhan Comann Gàidhealach is Àiteachais na h-Alba 1878
26 Cunntas-sluaigh Lios Mòir 1871
27 Cunntas-sluaigh Lios Mòir 1881
28 Lismore: An Lios Mhòr dd137-138
29 Croitean is Tuathanasan ann an Innse Gall. Iomradh air stiùireadh oighreachd eileanach airson 130 bliadhna le Diùc Earra-Ghàidheal (1883). Don Urramach am Morair Napier is Eadraig, Cathraiche a’ Choimisein Rìoghail (A’ Ghàidhealtachd ’s na h-Eileanan) Daibhidh Dùbhghlas, Dùn Èideann.
30 NAS AF42/4296
31 A’ mhòr-chuid den fhiosrachadh à seo a-mach a’ tighinn bho fhaidhle nach eil clàraichte ann an Tasglann Inbhir Aora.
32 Fiosrachadh bho Eàrdsaidh MacColla, Baile nan Gobhann
Bob Hay